>


DE VERDWENEN MOLENS VAN HET SCHERMER-EYLANDT (SCHERMER EILAND)


Molens en historie van "Schermer-eylandt"

SPEURTOCHT NAAR DE VELE VERDWENEN MOLENS VAN HET 'SCHERMER EYLANDT'.

Door Ed Dekker.

----------------------------------------------------------

SCHERMERHORN

  • t Schaap, 
  • De Haas, 
  • De Krokodil, 
  • De Winthont, 
  • De Knevelaar.

Zo maar een paar namen van niet zo maar een paar molens.

Deze en andere maalwerktuigen zijn het onderwerp van een onderzoek van Pieter Schotsman. deze 51-jarige Alkmaarder hoopt het complete verhaal van de molens op het Schermer Eiland boven water te halen. Dit oude gebied, ooit omgeven door het onstuimige water van de Schermeer, Beemster en Starnmeer, was in de zeventiende eeuw een rijk industrieel centrum. De molens, door de jaren heen veertig in totaal, waren daarbij onontbeerlijk.

De 51-jarige Pieter Schotsman is 'gegrepen' door de molengeschiedenis van het Schermer Eiland, welk gebied thans voor een deel wordt aangeduid als Eilandspolder. Dit aspect van de historie van het oude land tussen de drie droogmakerijen is nog onderbelicht, ondanks de veelomvattende activiteiten van oudheidkundige vereniging Graft-De Rijp. Herman Kaptein uit Heiloo schetst in zijn vijf jaar geleden verschenen boek "Het Schermereiland, een zeevarend plattelandsgebied 950-1800", een standaardwerk, de ontwikkeling van het gebied, maar vertelt nauwelijks iets over de afzonderlijke molens.

Daar nu richt Pieter Schotsman zich op. Niet als molenfanaat, maar als geboren Schermerhorner, die zich uit liefhebberij steeds dieper is gaan interesseren voor het gebied waar zijn wortels liggen. De molens van het "Schermer Eylandt" hebben al heel wat uurtjes opgeslokt van de adjunctdirecteur van een Alkmaars automobielbedrijf. Hij is er nu twee jaar mee bezig. De goed gevulde ordners met aantekeningen en copiën van actes beginnen zich aaneen te rijgen, ondanks het gebruik van de papierbesparende computer.


WUIVENDE WIEKEN

In totaal veertig molens ooit op het voormalige eiland.

Die rijkdom is nu nauwelijks voor te stellen. Waar nu op de winderige Meerdijk bij Grootschermer het beeld van de hoogspanningsmasten hinderlijk overheerst, bepaalden drie eeuwen geleden wuivende wieken het aangezicht van dorpen als Graft, De Rijp, Zuidschermer en Schermerhorn.

En waar dagjesmensen in het groene gebied de hardnekkige tegenwind verfoeien, konden onze bedrijvige voorvaderen geen dag zonder wind.

Voor de invoering van de stoommachine was de mens afhankelijk van de wind. De vele bedrijfjes op het Schermer Eiland benutten de wind voor de meelmolen, houtzaagmolen, mosterdmolen, schelpmolen, trasmolen, oliemolen en hennipkloppersmolen. Al deze molens kwamen voor op het Schermer Eiland. De meelmolenaars waren loonmaalders, die voor burger, boer en bakker hun diverse soorten graan maalden. De bakkers, in groten getale aanwezig op het Schermer Eiland, bakten brood en scheepsbeschuit voor de haringvissersvloot, walvis- en vrachtvaarders. De houtzaagmolens Het Schaap, De Haas, De Krokodil (de naamgevers wisten kennelijk niet precies hoe dit uitheemse dier heette) en De Pauw in De Rijp zaagden hout voor de timmerman en molenmaker en voor de scheepstimmerwerven. Ook in West-Graftdijk stond, aan de rand van de Schermer, een houtzaagmolen. Dit was de Drie Gebroeders van de familie Graftdijk. De mosterdmolen in De Rijp vermaalde tevens schelpen. De trasmolen verpulverde trasgesteente uit Duitsland. Het tras werd gebruikt als metselspecie.


LIJNZAAD

Oliemolens De Winthont, De Ruijter en De Uijl leverden onder meer lijnolie voor verf. Geperst lijnzaad diende als grondstof voor lijnloeken, bestemd voor paarden en koeien. Deze molens werden beheerd door verschillende reders, zodat winst en verlies gespreid kon worden over meerdere aandeelhouders.

Hennipkloppers De Reiger, De Salm, De Haas, De Conincq, De Fortuin en De Liefde in De Rijp. De Hoop in Oost-Graftdijk. De Velthoen, De Kockmeeuw, De Jonker en De Eend in de banne van Graft voorzagen de lijnbanen van materiaal voor het maken van touw. De diverse nettenbanen in de dorpen voorzagen de vissersvloot van het Schermer Eiland van netten.

Watermolens De Knevelaar, De Havik en De Bul bij de Rijp, de Westermolen bij Driehuizen en de Menningweermolen bij Grootschermer zorgden voor de bemaling van het Schermer Eiland. De Havik bij De Rijp werd in 1861 verplaatst en herbouwd op zijn huidige plaats bij Grootschermer.

De tastbare herinneringen aan deze malende rijkdom zijn goeddeels verdwenen, opgeofferd aan de - dikwijls nietsontziende - vooruitgang. Van al die nijvere en waardevolle industriemolens op het Schermer Eiland is niets overgebleven. Alleen een paar watermolens op het oude land doen denken aan vroeger tijden. De Havik bij Grootschermer en de molen van polder Menningweer hebben hun uiterlijke glorie behouden, waarvan alleen de "Menningweer" ook nog maalvaardig is. Het Schermer Eiland telt twee molenrestanten: de rompen van de Westermolen bij Driehuizen van de polder Kamerhop.


VERBETERING

De oostelijke  buurman, De Beemster, heeft geen enkele poldermolen behouden. De Nachtegaal, een korenmolen, is de enig overgebleven molen in deze  droogmakerij. De Schermer aan de overzijde is rijker bedeeld: veertien watermolens (inclusief drie strijkmolens bij Rustenburg, die dank zij een grenscorrectie van Heerhugowaard zijn overgekomen) en een meelmolen (De Otter bij Oterleek).

De rol van de mensen op het Schermer Eiland is van grote betekenis geweest voor het ontwikkelen en verbeteren van de techniek van al deze soorten molens, zo is Pieter Schotsman ondertussen duidelijk geworden. Timmerman, molenbouwer en waterbouwkundige Jan Adriaanszoon Leeghwater uit De Rijp en andere molenbouwers hebben ertoe bijgedragen dat de molens technisch sterk verbeterd waren toen in 1612 en 1633 de polders Beemster en Schermeer droogvielen.

Het Schermereiland heeft zijn bestaan te danken aan zijn hogere ligging. Stormvloeden hebben nooit vat kunnen krijgen op dit opbollend moerasgebied, dat vanaf de tiende eeuw is ontgonnen. Het oude land heeft later enkele honderden hectares moeten prijsgeven aan het bulkende water van de Schermeer en Beemster. Deze lager gelegen meren zijn ontstaan uit smalle riviertjes, die allengs uitdijden.


NIJVERHEIDSCENTRUM

Door de inpoldering van de Beemsteren de Schermer kwam de binnenvisserij, waarmee een flink deel van de bevolking van het Schermer Eiland zijn brood

verdiende, gaandeweg droog te liggen. Het leidde daarop tot bloeiende zeevaart, waarmee vooral De Rijp grote rijkdommen verwierf.

De plaatselijke handel en nijverheid floreerden dank zij de haringvissers en de walvis- en vrachtvaarders.

Op verschillende plaatsen op het Schermer Eiland gonsde het van de aktiviteiten. Hier werd, zo meldt Herman Kaptein in zijn boek, olie geslagen, bier gebrouwen, beschuit gebakken, tonnen gekuipt, hennep gehekeld, garen gesponnen, netten gebreid, touw geslagen, zeil getaand, hout gezaagd en

haringbuizen gebouwd. Bij veel aktiviteiten werden molens ingezet. Het Schermer Eiland vormde in de Gouden Eeuw waarlijk een bruisend nijverheidscentrum.

Na de komst in 1596 van de eerste houtzaagmolen in de Zaanstreek voltrok de industriële ontwikkeling van dat gebied zich in razend tempo. De Zaanstreek telde in 1630 ongeveer 130 industriemolens, voornamelijk houtzaag- en oliemolens. Een eeuw later was dit aantal opgelopen tot bijna zeshonderd stuks. Het lint van honderden windmolens langs de Zaan eindigde op het Schermer Eiland. De Rijp en Graft vormden in die tijd het tweede centrum van industriemolens in Hollands Noorderkwartier, het gebied boven het IJ.


INEENSTORTING

De meeste windmolens stonden in De Rijp, vooral hennepkloppers, houtzaagmolens en - in iets mindere mate - oliemolens. In Graft stonden heel wat minder windmolens, aldus Kaptein. Tussen 1660 en 1800 is het aantal industriemolens op het Schermer Eiland flink afgenomen. Dit was het gevolg van het ineenstorten van de scheepsbouw op het Schermer Eiland en de Zaanstreek.

Pieter Schotsman, tevens voorzitter van de stichting 't Kleinste Huisje Schermerhorn, is er nog lang niet. Van slechts enkele molens heeft hij de historie vrijwel helemaal rond.Onverminderd zet hij zijn speurtocht voort naar de verdwenen molens van het Schermer Eiland en de bijzonderheden daarover.

Bronvermelding : Dagblad Kennemerland 15-06-1993.




🇳🇱  © JOIR Design - 2006 - 2017  |  Links  |  Downloads  |  Contact  |  Site Map  |  Disclaimer  |  Privacy  | Licentierechten  🇳🇱