>

De Rijp

Previous

Aantal inwoners: 4.030


De Rijp is ontstaan in het begin van de 15e eeuw, toen inwoners van Graft op korte afstand van hun dorp aan de westelijke oever van De Beemster een vissershaven stichtten. De gunstige ligging aan de in open verbinding met de Zuiderzee staande Beemster maakte, dat al spoedig een aantal pakhuizen en woningen bij deze haven werd gebouwd. Omstreeks 1405 werden langs de dijk, waarop in westelijke richting ook het dorp Graft was gelegen, de eerste huizen opgetrokken. De nieuwe nederzetting, die zich snel uitbreidde, verkreeg de naam De Rijp en maakte bestuurlijk tot 1605 met Graft één geheel uit. In genoemd jaar kreeg het zelfstandig bestuur.

De inwoners van De Rijp moesten het in de beginperiode zonder kerk doen; de afstand tot Graft, waar een kerk stond was dan ook gering. In 1467 werd echter ter plaatse van de thans bestaande kerk een houten kapel gebouwd, waaraan enige jaren later een stenen koor werd toegevoegd. Weer later, in 1529 werd het schip in baksteen vernieuwd en voorzien van een westtoren. Een eeuw nadien werd het oude koor door een nieuw koor en dwarspand vervangen en op de kruising werd een houten torentje geplaatst.

Direct noordelijk van de kerk werd in 1489 aan een als marktplein dienstdoende open ruimte, thans Kleine Dam geheten, de waag gebouwd. Op dezelfde plaats werd in 1630 het door J.A. Leeghwater ontworpen raadhuis gebouwd. In de begane grond van dit fraaie, in renaissancestijl opgetrokken gebouw werd de waag ondergebracht. Langs de zuidzijde van de dijk, waaruit de huidige Rechtestraat is gegroeid, lag een brede sloot, die als haven later Tuingracht genoemd, al spoedig te klein bleek te zijn. Ter hoogte van het raadhuis werd in deze sloot in het jaar 1594 een houten sluis gebouwd, die in 1625 door één van steen werd vervangen. Ten behoeve van de zich uitbreidende haringvisserij werd het aantal schepen zo groot, dat in 1625 zuidelijk van de oude haven of Tuingracht een nieuwe haven, de thans bestaande Buizenhaven werd gegraven.

Een tweede uitbreiding van de havenruimte vond in 1650 plaats, toen nog zuidelijker, de z.g. Balkenhaven werd gegraven. De economische geschiedenis van De Rijp is hoofdzakelijk bepaald door twee factoren:
- Het dorp was een handels- en vissershaven.
- Het grondgebied was erg klein (het in 1607 afgesplitste gedeelte van Graft).

Daardoor verschilde het dorp in economisch opzicht van de andere dorpen en buurtschappen van het Schermereiland. De Rijp was en is nog geen agrarisch dorp. Het spreekt overigens vanzelf dat het dorp een weinig agrarisch karakter vertoonde. Bij een geringe oppervlakte had het een naar verhouding talrijke bevolking, die maar voor een klein gedeelte een bestaan in de landbouw kon vinden. De visserij op de binnenwateren kan al van oudsher beoefend zijn, zoals blijkt uit een octrooi van Aelbrecht van Saksen uit het midden van de 16e eeuw.

De haringvisserij begon rond 1570. Als visnering is de haringvangst het betrouwbaarste en het vergt minder investeringen dan de walvisvaart. Toch is het bedrijf niet vrij van zeerampen, zoals storm en kaperij. De bloei van de visserij in de eerste helft van de 17e eeuw blijkt uit het feit, dat in 1625 en 1650 havens werden gegraven. Bij de grote brand van 1654 bleven de haringbuizen, 70 à 80 stuks gespaard. Hoe belangrijk de haringvisserij was, moge blijken uit het feit dat na Enkhuizen De Rijp de grootste haringvloot van Holland bezat. Naast de haringvisserij is ook de walvisvangst door de reders uit De Rijp beoefend. Dit moet omstreeks 1654 begonnen zijn. Aanvankelijk voer men naar Spitsbergen (Groenland), later naar Straat Davis. De nijverheid was van oorsprong gericht op de visserij, zowel haringvangst als walvisvaart. Als nevenindustrieën vermeldt Leeghwater: scheepswerven, timmerijen, lijndraaierij, kuiperij, hekelhokken, spinnerij, enz. De walvisvaart bracht de vesting van traankokerijen mee. Er zijn tenminste zes van deze bedrijven geweest. Evenals in de Zaanstreek heeft De Rijp veel fabrieksmolens gehad. Het schilderij van de brand van 1654 vertoont 24 molens, waaronder ook enkele koren- en watermolens zullen zijn geweest. De terugval is gekomen door achteruitgang van de haringvisserij. Hierdoor kwam de nijverheid in een crisissituatie te verkeren door:
- Het wegvallen van haar voornaamste markt.
- De toevloed van overtollige arbeidskrachten afkomstig uit de visserij.

Het verdwijnen van het grootste gedeelte van de haringvloot is fnuikend voor de economie van De Rijp geweest. Men zocht zijn heil in de nijverheden, die bij de visserij behoren. Dit is maar matig gelukt. Rond 1730 verkeert De Rijp in een economische crisis, waar het niet bovenop komt. Deze crisis had verschillende gevolgen:
- Het verloop van de bevolking.
- Het zoeken van nieuwe markten voor oude producten.
- De vlucht in de nijverheid.
- Terugval van de bestaande nijverheidsbedrijven op een sociaal minimum en het sluiten van bedrijven.

In beide gevallen is de lokale markt verdwenen en wordt de concurrentie moordend. Vele nijverheidsbedrijven zijn teruggevallen op een minimumomzet. Men zoekt zijn toevlucht in de winkelnering en in de jaren 1890 in de grove tuinbouw. De grove tuinbouw is bijna verdwenen. In de jaren zeventig is het dorp De Rijp veranderd in een forensendorp, hetgeen grote problemen met betrekking tot het verkeer in de nauwe straten met zich mee brengt. Dat de architectuur en stedenbouwkundige opzet van het dorp De Rijp van meer dan van lokaal belang is, moge blijken uit het feit dat de Ministers van Cultuur, Recreatie, Maatschappelijk Werk, Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening in 1969 de kern van De Rijp hebben aangewezen tot Beschermd Dorpsgezicht met als overweging dat deze kern door haar structuur, alsmede door aard en aanleg van de bebouwing een typerend voorbeeld is van een Noord-Hollands dijk- en polderdorp en als zodanig een historisch waardevol geheel vormt, dat een beeld oplevert, dat van algemeen belang is vanwege de schoonheid en het karakter ervan. De strekking is voornamelijk aan te geven dat de gemeente aan het betrokken gebied bijzondere zorg dient te besteden in die zin, dat een zodanig beleid wordt gevoerd dat de waarde van het dorp behouden blijft.
 

Bronvermelding:

  • Deze bijdrage is tot stand gekomen met medewerking van de  Oudheidkundige Vereniging 'het Schermereiland’


Film : Midwinterfeesten in De Rijp



Film : Beemster Polder en de Rijp


🇳🇱  © JOIR Design - 2006 - 2017  |  Links  |  Downloads  |  Contact  |  Site Map  |  Disclaimer  |  Privacy  | Licentierechten  🇳🇱