>

Het Zwarte Kerkje in Zuidschermer

Next


Het Zwarte Kerkje: een stolpkerk met kosterswoning en schooltje

 

Toen in 1635 de Schermeer droog gemalen was en het nieuwe land bewoond kon worden, besloot het polderbestuur om in de nieuwe kernen Noord-Schermer en Zuid-Schermer een school en een protestantse  kerk te bouwen.  Men begon met het dorp Noord-Schermer, hier werd een school en een kerk met een stompe toren gebouwd. De kerk werd de naamgever voor het dorp: Stompetoren.

De kerk

Voor een school in de Zuid-Schermer had het polderbestuur  geen geld meer beschikbaar.   De kerk moest  een eenvoudige gebouw worden. Een afvaardiging van kerkmeesters toog met paard en kar naar Volendam om aldaar het bestek te halen van een kerkje, gebouwd in de vorm van een stolpboerderij. Niet te duur en opgetrokken van hout, met kerk en kosterwoning onder 1 dak. En zo geschiedde. Omstreeks 1665 bouwden  de lokale timmerlieden Pieter en Claes Dirkz. de stolpvormige kerk .


De planken aan de buitenkant werden zwart geteerd. De bewoners gaven de naam “het Zwarte Kerkje” . Deze naam heeft de tijd en verschillende restauraties doorstaan. Ook nadat de zwart geteerde buitenkant in 1834 werd vervangen door muren van steen bleef de naam behouden. Alleen de toren van het Zwarte Kerkje is nog immer van hout. In 1822 werden de banden tussen Polderbestuur en Kerk verbroken. Het Zwarte Kerkje en het in 1790 naast de kerk gebouwde schooltje werden overgedragen aan het kerkbestuur.

Het interieur

Het interieur is sober en deels even oud als het kerkje zelf. Het uurwerk in de toren is even oud als het kerkje. Tegen de zuidwand staat de preekstoel uit 1665. De koperen doopboog met molentje in de top stamt uit de 18e eeuw, evenals de zesarmige kaarsenkroon met wapenschildjes. Het orgel werd in 1758-1759 gebouwd voor de oud-katholieke Gummarus kerk in Enkhuizen. Toen deze kerk werd afgebroken kocht de Hervormde Gemeente Zuid-Schermer  in `1909 het orgel voor 600 gulden. Het is een bijzonder instrument,  gebouwd door een van de weinige Nederlandse orgelbouwers: Pieter van Assendelft te Leiden. Het orgel heeft 5 stemmen, één klavier en geen voetpedaal. In 1985-1986 voor het laatst gerestaureerd door orgelbouwer Jos Vermeulen uit Almaar (thans fa. Flentrop te Zaandam).


Het orgel wordt gesteund door palen, afkomstig van de gaslampen in Amsterdam.

Het schoolgebouwtje

Een aparte school, zoals in de Noord-Schermer, werd in 1665 niet gebouwd. Het polderbestuur was van mening dat door de week in de kerk les gegeven kon worden.  Pas in 1790 werd  een schooltje aan de zuidkant van de kerk gebouwd.  Het  was, met 1 lokaal en 1 meester, tot 1906 de enige school voor alle kinderen van  Zuidschermer. Aan de oostkant achter het schoollokaal was nog een kleinere 2e ruimte waar het kerkbestuur vergaderde en de zondagschool werd gegeven. Jaap Kalverboer,  jarenlang  lid van de kerkenraad van het Zwarte Kerkje, vertelt:

mijn grootvader liep nog op het schooltje, tot het dicht ging. Alle kinderen gingen naar dat schooltje, ook de katholieke. Zo zat mijn grootvader in de klas bij Hollenberg, die later deken werd in Purmerend.

Na de sluiting werd het schoollokaaltje als schilderswerkplaats ingericht en toen de laatste schilder-koster vertrok stond het leeg. De oude verfpotten bleven nog jaren staan.

eind jaren tachtig

Eind jaren ’60 en begin jaren ’70 ging  koster Jack de Feyter de ruimte als garage gebruiken en begon zijn echtgenote Wes in de ruimte erachter een peuterspeelzaaltje.

De kosterswoning

De koster en gezin woonden in het Zwarte Kerkje. Waarschijnlijk had de koster altijd een nevenfunctie. Van koster Dammes is bekend dat op 2 januari 1935 een kerkdienst werd gehouden voor zijn 50 jarig jubileum als schilderspatroon, koster en ontvanger der Nederlands Hervormde Gemeente aan het Zwarte Kerkje. Tevens werd die dag gevierd dat  het echtpaar J. Dammes 50 jaar geleden in het Zwarte Kerkje in de echt werd verbonden.

Het kerkje waarin gewoonlijk voor een klein gehoor het evangelie wordt verkondigd, was ditmaal geheel gevuld met belangstellenden, w.o. de burgemeester van Oterleek, de heer Huyser van Reenen …. Na afloop vereenigde men zich in de versierde schilderswerkplaats, waar gelegenheid was om het gouden paar geluk te wenschen.(uit: Alkmaarsche Courant 4-1-1935).

Koster Dammes was, behalve schilder, ook de laatste schoolmeester van het schooltje. In 1937 vertrok het echtpaar. Schildersknecht A. Heymans werd de  volgende koster. Ria Ouweltjes, bewoonster van het Zwarte Kerkje van 1975 tot 1991:

De dochter van Heymans heeft mij veel over haar vader en haar jeugd in het Zwarte Kerkje verteld. In de oorlog schuilden er regelmatig mensen die gezocht werden door de Duitsers. Er was een schuilplaats onder het orgel. Via een luik kwam je in een kleine ruimte en daar lagen ze dan. Er waren in de kerk ook dure spullen uit een hotel in Alkmaar verstopt. Toen er in de Hongerwinter steeds meer mensen langs kwamen op zoek naar eten bij de boeren, deed haar vader de kerkdeur open en liet ze binnen slapen. Als het heel koud was werd de grote kachel in de kerk gestookt. Een gegeven moment heeft haar vader de dure damasten tafellakens van dat hotel gepakt en daar de mensen onder laten slapen. Die lakens werden steeds gewassen maar vader Dammes kreeg er na de oorlog nog veel problemen mee.

Schilder Heymans overleed enkele jaren na de oorlog ten gevolge van een motorongeluk. Het gezin moest de woning verlaten. Tot eind jaren ’60 waren de kosters protestant, getrouwd en tevens schilder. Zo ging het jarenlang. Het jonge kostersechtpaar Coen en Ria Ouweltjes dat in 1975 zijn intrek nam in het Zwarte Kerkje  was weliswaar getrouwd, maar Ria was katholiek. Ook dat was mogelijk geworden. Het woongedeelte in de kerk was dringend toe aan restauratie. Geholpen door familie werd dit werk door Coen en Ria zelf uitgevoerd.  Het voormalige kostersechtpaar haalt graag herinneringen op aan de tijd dat zij, met hun kinderen,  in dit bijzondere kerkje woonden.

Coen Ouweltjes: 1 x per maand was er kerkdienst en moest ik mijn kosterstaken uitvoeren. De dominee was nogal formeel en er zeer op gesteld dat de klok 3 x voor de dienst werd geluid. Die eerste keer vond ik dat best spannend. Het begon goed maar na een paar keer trekken aan het touw hoorde ik niets meer. Bleek dat ik zo enthousiast trok dat de klepel uit de klok hing. Snel omhoog om alles weer in orde te maken want ik wilde als nieuwe koster de dominee natuurlijk niet teleurstellen. We hadden de kerk voor de dienst helemaal schoon gemaakt en ik had me ook zo netjes mogelijk aangekleed, maar toen ik uit die klokkentoren kwam zat ik helmaal onder het stof en spinnenwebben. Achteraf moesten we er wel om lachen.

Ria Ouweltjes: de organist moest via onze woning naar boven, naar het orgel, en dominee verkleedde zich tijdens de restauratie van het Schooltje ook in onze kamer. Ons huis was echt een stukje van de kerk. Het was erg gehorig, we moesten tijdens een dienst heel stil zijn en dat viel niet altijd mee als er net een baby’tje was geboren. Toen ons dochtertje ging huilen was het plotseling heel stil in de kerk, iedereen luisterde naar het pasgeboren kindje.

Naast de kerk was een “boetje”, een schuurtje met inpandig een grote schouw. Jarenlang was dit de keuken van de bewoners. Met de restauratie van het woongedeelte werd het boetje gesloopt en vervangen door een nieuwe schuur.

Het Zwarte Kerkje met kosterswoning in 1945, rechts het boetje

 

De kosterswoning in Het Zwarte Kerkje wordt nog steeds bewoond, in 2013 door José en  Fred Pluijmers .

Kerkdiensten

Het aantal kerkleden en diensten in het Zwarte Kerkje liep in de 20e eeuw snel terug, zoals blijkt uit  het stukje in de Alkmaarsche Courant van 10-8-1933, geschreven bij het overlijden van ds Groot, predikant van de Nederlands Hervormde Gemeente te Oudorp:

Wij hebben hem vaak bewonderd om de evenwichtige blijmoedigheid, waarmede hij vele Zondagen, als waarnemend predikant van Oudorp naar het kleine Zwarte kerkje in de Schermeer wandelde, om aldaar aan slechts enkelen Gods woord, zooals hij dat verstond, te verkondigen, om daarna weer met dezelfde evenwichtige blijmoedigheid naar Oudorp terug te keeren.  

Het betreft hier één van de waarnemend predikanten  uit de omringende gemeenten. De laatste vaste predikant van de kerkgemeente Zuidschermer en Driehuizen, was ds Spaargaren (1914-1918) die in de pastorie van Driehuizen woonde. In combinatie met de kerkgemeenten van  Noord-Schermer (Stompetoren), Oterleek en Zuidschermer kwamen de predikanten vanaf 1947 afwisselend in de verschillende parochies.

gereed voor de dienst, 1933

Ds Nico M.A. Ter Linden is hiervan waarschijnlijk de bekendste . In 2013 is de  hervormde kerkgemeenschap Zuidschermer deel van de “S.O.W. Gemeente Schermer en Omstreken”.  Maar gepreekt wordt er op zondag niet meer in het Zwarte Kerkje. De laatste (ere)dienst werd gehouden op 1 januari 1994.

Het Zwarte Kerkje en het schoolgebouwtje in de gemeenschap Zuidschermer

In 1943 had de predikant van Westgraftdijk in Zuidschermer  een hervormde vrouwenbeweging opgericht, ook werd vanuit de kerk jeugd en bejaardenwerk  gedaan. Maar ondanks deze sociale activiteiten verdween de rol van het protestante Zwarte Kerkje als middelpunt van de gemeenschap. Het dorp Zuidervaart was eind 19e en begin 20e eeuw veranderd van een protestante in een overwegend katholieke gemeenschap. Het groeiend aantal  katholieke bewoners ging ter kerke in Akersloot,  De Rijp of Alkmaar.  In 1925 besloot een aantal bewoners het bisdom van Haarlem te vragen om een katholieke kerk en school in Zuidschermer op te richten. Tegenover het Zwarte Kerkje verrees in 1929 de R.K. St.-Michaël school en in 1934 de R.K. St.-Michaëlkerk.De protestante en katholieke gemeenschap stonden in die verzuilde tijd ver van elkaar af. Uiteraard gold dit niet voor alle bewoners,  maar er is zeker een periode geweest waarin men elkaar liever ontweek. Er was rivaliteit tussen de katholieke en protestante bewoners.  Jaap Kalverboer vertelt over het lammerenfonds:

zowel wij als de katholieken hadden een lammerenfonds. In het voorjaar kochten we lammeren die vervolgens door de boeren die bij de kerk hoorden werden grootgebracht. Daarna werden ze weer verkocht en de winst was bij ons voor het onderhoud van het Zwarte Kerkje. Het was altijd weer spannend wie de meeste winst had gemaakt. De katholieken of wij. Dat hield je in de goed gaten. Zo ging het jarenlang, tot er steeds minder boeren waren die meededen, omdat ze katholiek werden of ermee stopten.


In 1965 vierde het Zwarte Kerkje haar 300 jarig bestaan.

Het was letterlijk en figuurlijk een oud kerkje geworden. Om het te behouden was een grondige restauratie van zowel de kerk als het ernaast gelegen schoolgebouwtje noodzakelijk. De opbrengst van het lammerenfonds was bij lange na niet voldoende voor dit grote werk. Het kerkbestuur ging zich beraden over de toekomst. Maar het waren 2 moeders, Riet Kaandorp en Lena Vaalburg, de een katholiek en de ander protestant , die samen het voortouw namen voor de restauratie van het schoolgebouwtje.  Riet Kaandorp:

Het was midden jaren ’60, we zaten in het café en zeiden tegen elkaar: er is hier niks te doen, als we dat willen veranderen moeten we zelf beginnen. We knapten een keet op en toen hadden we een ruimte om dingen in te organiseren. Er was figuurzagen voor de jongens, meiden knutselen en ook een ouderen soos. We organiseerden ook Koninginnedag spelen, kermisspelen, kinderdisco. Met een aantal mensen hebben we toen het bestuur van “de Hut”gevormd. De meesten waren katholiek maar ook een paar protestant. Maar goed, die keet takelde steeds verder af. We zagen al aankomen dat we alles wat we hadden opgebouwd weer moesten opgeven. Jaap Kalverboer kwam toen met het voorstel om samen het schoolgebouwtje naast het Zwarte Kerkje te restaureren en voor “de Hut” activiteiten te gebruiken. Dat leek mij en de andere Hut bestuursleden een goed idee. Ik ging met dat voorstel naar het kerkbestuur van de RK kerk. Maar goed,  het ging nog niet zo makkelijk in het begin. Die zagen een gezamenlijke activiteit met de  protestanten aanvankelijk helemaal niet zitten. Ik gaf het bijna op, want het kerkbestuur had toen nog grote invloed op de gemeenschap. Maar gelukkig waren er ook katholieken die wel achter ons stonden. En we hadden de tijdgeest mee. De sterke scheiding tussen protestanten en katholieken was overal in Nederland aan het vervagen. Ook hier bij ons.

Uiteindelijk kwam het allemaal goed. Een gezamenlijke grote kerkveiling bracht veel geld op en tijdens de restauratie werd de samenwerking steeds beter. Riet Kaandorp:

één van de katholieke buurtbewoonsters begon zelfs tegen me te klagen dat haar man al zijn vrije tijd aan het stenen bikken was bij het Zwarte Kerkje. Ze zei: hij zit meer bij de protestante dan bij onze eigen kerk.

“De Hut” kreeg onderdak in het gerestaureerde schoolgebouwtje,  vanaf dat moment het Schooltje  genoemd.


Na het Schooltje werd in 1986  het kerkgedeelte gerestaureerd. Het gebouw begon scheef te zakken en dak, toren, goten , het uurwerk en de koepel werden grondig aangepakt. Beide stichtingen “de Hut” en “het Zwarte Kerkje” kwamen onder 1 stichtingsbestuur dat tot op heden zowel de activiteiten in de kerk als in het Schooltje organiseert. 

Dat de bewoners van Zuidschermer zich met beide kerken  verbonden voelden werd prachtig gesymboliseerd bij het vieren van 50 jaar bevrijding in 1995. Toen hadden de inwoners van Zuidschermer de Michaëlkerk en het Zwarte Kerkje verbonden met een lint.

Het Zwarte Kerkje anno 2013

Wie het in de Schermer en omgeving over het Zwarte Kerkje heeft, weet precies welke kerk hiermee wordt bedoeld. Wie heeft het bijzondere  kerkje niet eens bezocht met de jaarlijkse rommelmarkt, veiling, trouwerij  of een zanguitvoering? Of  misschien vroeger nog een kerkdienst bezocht?  Met name door alle “Hut” activiteiten zijn kerk en Schooltje na vele jaren opnieuw een middelpunt van het dorp geworden. Reeds bijna 350 jaar staat het stolpkerkje mooi te zijn aan de Zuidschermer. Voor de bewoners van alle levensovertuigingen een monument waar men terecht trots op is.

 

 Dit artikel werd reeds gepubliceerd in “De Kroniek” van de OHV-Het Schermer Eiland en is met toestemming hier geplaatst.

🇳🇱  © JOIR Design - 2006 - 2017  |  Links  |  Downloads  |  Contact  |  Site Map  |  Disclaimer  |  Privacy  | Licentierechten  🇳🇱